Talas masovnih i često nasilnih protesta zapljusnuo je proteklih dana nekoliko evropskih zemalja.
Od Francuske i Španije, preko Portugala i Italije, pa sve do Albanije, ulice metropola postale su poprište sukoba građana i policije. Iako svaka država ima specifične lokalne okidače, u korenu bunta leži zajednički imenitelj: dramatičan pad životnog standarda, stambena kriza, krah obrazovnog sistema i opšte nezadovoljstvo političkim elitama.
Šta je zapalilo proteste po državama?
Francuska: Od praznih učionica do skoka cijena goriva
Sve je počelo krajem septembra, nedjelju dana nakon početka školske godine, kada su srednjoškolci izašli na ulice zbog alarmantnog stanja u prosvjeti. Đaci mjesecima gube nastavu jer nema ko da zamijeni odsutne profesore, školske zgrade prokišnjavaju i propadaju, a novi sistem upisa na fakultete ocijenjen je kao potpuno netransparentan.
Ubrzo su se đacima u Francuskoj pridružili radnici, studenti i jedan od najvećih sindikata u zemlji Generalna konfederacija rada (CGT). Gnjev se proširio na opšti rast troškova života i eksploziju cijena goriva, do koje je došlo nakon što su američki vazdušni udari doveli do de fakto zatvaranja strateški ključnog Ormuskog moreuza. Sindikati zahtijevaju zamrzavanje cijena, veće plate i veće penzije.
Španija: Tragedija bake Marikarmen i stambeni pakao
U Španiji je glavni pokretač protesta bila kriza stanovanja. Bunt je kulminirao nakon potresne sudbine osamdesetsedmogodišnje Marikarmen Abaskal, koja je prinudno iseljena iz svog doma kada joj je investicioni fond podigao kiriju za nevjerovatnih 230 odsto. Nesrećna žena preminula je dvije nedjelje kasnije u bolnici.
Aktivisti i građani sada zahtijevaju hitno smanjenje podstanarskih kirija, potpunu zabranu prinudnih iseljenja i zakonsku rampu za investicione fondove koji kupuju stambene zgrade i vještački pumpaju cijene.
Portugal: Skok cijena nekretnina od čak 124 odsto
Slične scene viđene su u centru Lisabona, gdje su stotine demonstranata blokirale grad tražeći krov nad glavom koji prosječan građanin može da priušti. Zvanični podaci pokazuju da su cijene nekretnina u Portugalu između 2015. i 2024. godine porasle za frapantnih 124 odsto, što je dvostruko brži rast od prosjeka Evropske unije.
Italija: Barikade i plamen u Milanu
Udar na kućne budžete izveo je građane na ulice Milana. Iako je protest počeo mirno, ubrzo je prerastao u ulične nerede. Maskirani izgrednici gađali su policiju kamenicama i granitnim kockama, a barikade napravljene od stolova obližnjih kafića i restorana zapaljene su usred gradskih ulica.
Albanija: Šesti dan nereda protiv Edija Rame
Demonstracije u Tirani ušle su u šesti dan. Iako su protesti tinjali još od ljeta, nakon kontroverzi oko luksuznog turističkog projekta na obali koji podržava zet Donalda Trampa, Džared Kušner, studenti i omladina sada na ulicama traže neopozivu ostavku premijera Edija Rame, ukazujući na endemsku korupciju, nedostatak posla i urušeno obrazovanje.
Kada je sve počelo i da li se bunt širi?
Kraj septembra: Srednjoškolski protesti u Francuskoj pokrenuli su lančanu reakciju.
Ljetnji mjeseci: Početak studentskog i građanskog nezadovoljstva u Albaniji oko projekata na obali.
Protekli vikend: Demonstracije doživljavaju vrhunac; koordinisani protesti zbog troškova života istovremeno izbijaju u Italiji, Portugalu i Belgiji.
Da li su vlade popustile pred zahtjevima?
Suočene sa masovnim pritiskom, pojedine vlade povukle su prve kompromisne poteze:
Francuska vlada je najavila hitno zapošljavanje 3.000 profesora na zamjeni kako bi se popunile praznine u školama i obećala da će uključiti učenike u donošenje odluka. Takođe, povučen je plan iz budžeta za narednu godinu koji je predviđao poskupljenje pojedinih univerzitetskih školarina, dok je Jelisejska palata odobrila dodatne subvencije za gorivo u najugroženijim privrednim granama.
U Španiji je premijer Pedro Sančez pokušao da progura vanredni zakon o zaštiti podstanara. Međutim, pošto su desničarske i krajnje desničarske partije u parlamentu oborile zakon, Sančez je povukao radikalan potez - raspisao je vanredne parlamentarne izbore za 29. novembar, poručivši biračima da mu je potrebna stabilnija progresivna većina kako bi sproveo stambenu reformu.
Nazire li se kraj neredima?
Brzo smirivanje situacije malo je vjerovatno.
U Francuskoj predsjednik Emanuel Makron ulazi u završnicu svog drugog i posljednjeg mandata u Jelisejskoj palati pred predsjedničke izbore zakazane za april 2027. godine. Njegov ministar unutrašnjih poslova Loran Nunjez poslao je oštru poruku, naglasivši da vlada neće praviti dalje ustupke pod pritiskom i optuživši "krajnju ljevicu" i "kriminalce koji pljačkaju gradove" za eskalaciju nasilja.
U Španiji sudbina protesta zavisi od prelaznih mehanizama u parlamentu prije izbora. Ukoliko Stalno vijeće kongresa uspije da usvoji makar prelazne uredbe o stanovanju, tenzije bi mogle da opadnu, naročito zato što i vladajući socijalisti i opoziciona Narodna partija pred izbore u novembru biračima obećavaju masovnu izgradnju stanova i rješavanje stambenog pitanja.