Krajem 19. vijeka jedan italijanski industrijalac obezbijedio je svojim radnicima dom, baštu, školu, bolnicu, crkvu i sve što im je potrebno za život. Tako je nastao Krespi d'Ada (Crespi d'Adda), poseban radnički grad sagrađen kao idealan spoj rada i svakodnevnog života.
Priča počinje 1869. godine, kada je italijanski preduzetnik Kristoforo Beninjo Krespi kupio zemljište između rijeka Ade i Brembo u Lombardiji. Njegova ideja nije bila samo da izgradi veliku fabriku za preradu pamuka, već i čitavu zajednicu u kojoj će radnici živjeti u dobrim uslovima, na svega nekoliko minuta hoda od svog radnog mjesta.
Naselje je pažljivo planirano, sa urednim ulicama i nizovima porodičnih kuća. Kasnije, kada je upravljanje preuzeo njegov sin Silvio Beninjo Krespi, umjesto zajedničkog smještaja počele su da se grade zasebne kuće okružene baštama.
Za radničke porodice tog vremena to je predstavljalo pravi luksuz. Svaka porodica dobila je svoj dom i komad zemlje, što je krajem 19. vijeka bilo gotovo nezamislivo za većinu industrijskih radnika.
Grad u kojem je bilo sve potrebno za život
Porodica Krespi željela je da stvori potpuno funkcionalnu zajednicu u kojoj će stanovnici moći da zadovolje sve svoje potrebe bez odlaska u okolna mjesta.
Zbog toga su u naselju izgrađeni škola, bolnica, crkva, sportski tereni, javna perionica, kao i monumentalno groblje sa porodičnim mauzolejom porodice Krespi. Na uzvišenju iznad naselja podignuta je i raskošna vila nalik srednjovjekovnom zamku, u kojoj su vlasnici fabrike boravili prilikom poseta.
Među najmodernijim naseljima svog vremena
Krespi d'Ada bio je ispred svog vremena i kada je riječ o tehnologiji.
Zahvaljujući obližnjoj hidroelektrani, naselje je dobilo električnu energiju mnogo prije nego što je to postalo uobičajeno u Italiji. Struja je pokretala fabričke mašine, ali je osvetljavala i kuće i javne površine.
U centru naselja nalazila se ogromna fabrika pamuka, koja je u periodu najveće proizvodnje raspolagala sa oko 1.200 mehaničkih razboja i zapošljavala nekoliko hiljada radnika.
Kraj industrijske ere
Velika ekonomska kriza krajem dvadesetih godina prošlog vijeka i političke prilike u Italiji dovele su do toga da porodica Krespi proda čitav kompleks.
Fabrika je tokom narednih decenija više puta mijenjala vlasnike, dok su kuće postepeno prešle u privatno vlasništvo. Proizvodnja pamuka je vremenom opadala, a početkom 21. vijeka fabrika je, poslije više od 125 godina rada, zauvijek zatvorena.
Ipak, samo naselje nastavilo je da živi i gotovo u potpunosti sačuvalo svoj izvorni izgled.
Danas je pod zaštitom UNESCO-a
Krespi d'Ada danas predstavlja jedan od najznačajnijih primera planski izgrađenih radničkih naselja u Evropi. Upravo zbog izuzetne istorijske, arhitektonske i društvene vrijednosti, UNESCO ga je 1995. godine uvrstio na Listu svjetske baštine.
Ono što ovo mjesto čini posebnim jeste činjenica da i danas u nekadašnjim radničkim kućama žive porodice, među kojima ima i potomaka prvih zaposlenih u fabrici.
Smješten između Milana i Bergama, Krespi d'Ada predstavlja jedinstvenu destinaciju za sve koji žele da vide kako je izgledao život u jednom od najneobičnijih industrijskih gradova Evrope, gdje je jedna fabrika oblikovala čitavu zajednicu.
(M.A./EUpravo zato/putnikofer.hr)