Nobelovu nagradu za hemiju 2026. dobili su Anri Kagan i Kenso Soaji za rješavanje vijekovne misterije nastanka hemijske asimetrije molekula, što je otkriće od ključnog značaja za razvoj lijekova.
Nobelovu nagradu za hemiju za 2026. dobili su Anri Kagan i Kenso Soaji za otkriće nelinearnih efekata i autokatalizu u asimetričnoj organskoj sintezi, saopštila je Švedska kraljevska akademija nauka.
"Neki molekuli, kao što su aminokiseline, postoje u dvije varijante koje su jedna drugoj lik u ogledalu. Međutim, živi organizmi sadrže samo jednu od ovih 'ogledalskih' slika. Kako je hemijska asimetrija poput ove mogla da nastane, dugo je bila misterija za hemičare. Anri B. Kagan i Kenso Soai nagrađeni su Nobelovom nagradom za hemiju 2026. godine za otkriće rešenja ove zagonetke," navedeno je u saopštenju Švedske kraljevske akademije nauka.
"Hemija života je ono što hemičari nazivaju homohiralnom, prema grčkim rečima za isto i ruka. Poput ruku, sve aminokiseline postoje kao dvije varijante u ogledalu, ali se samo jedna od njih nalazi u proteinima u vašim ćelijama. Druga se retko sreće u prirodi. Dugo su se hemičari pitali kako može da nastane homohiralnost. Kada su počeli da eksperimentišu sa hemijskim reakcijama koje mogu da formiraju dva molekula u ogledalu, u svojim epruvetama su uvijek dobijali jednake proporcije oba. Ipak, hemičari su težili da proizvedu samo jednu od ovih slika u ogledalu, jer u razvoju molekula koji će interagovati sa živim bićima – kao što je slučaj u farmaceutskim proizvodima – samo jedna ogledalska slika ima željeni efekat. Nobelova nagrada za hemiju 2026. godine odaje priznanje otkrićima koja su omogućila hemičarima da podstaknu hemijske reakcije koje vode do homohiralnosti", navodi se u saopštenju.
"Anri Kagan i Kenso Soaji su pružili rješenje za hemijsku misteriju staru više od jednog vijeka: kako homohiralnost može spontano da nastane. Hemijske reakcije koje su razvili su spektakularne"m rekao je Hajner Linke, predsedavajući Nobelovog komiteta za hemiju.
Anri Kagan je napravio prvi odlučujući korak 1986. godine, kada je otkrio novi način manipulacije hemijskim reakcijama. To mu je omogućilo da stvori veći višak jedne od „ogledalskih“ slika nego što se ranije smatralo mogućim. Kenso Soaji je napravio sljedeći korak. Godine 1995. u jednoj ključnoj publikaciji opisano je kako je dizajnirao prvu hemijsku reakciju ikada koja je imala potencijal da bude homohiralna. Godine 2003. konačno je uspio. Predstavio je reakciju u kojoj je nastala samo jedna od dvije moguće „ogledalske“ slike. Osim samog života, niko ranije nije postigao ovaj podvig.
"Zahvaljujući Anriju Kaganu i Kensu Soaiju, sada znamo kako može da nastane homohiralnost. Njihova otkrića su bila odlučujuća za hemičare koji dizajniraju reakcije za proizvodnju farmaceutskih proizvoda," navedeno je u saopštenju.
Nobelova nedelja počela je u ponedjeljak proglašenjem lauretara za medicinu ili fiziologiju, a juče je objavljeno ko je dobitnik nagrade za fiziku. Danas se dodjeljuje Nobelova nagrad za hemiju, sutra za književnost, u petak za mir, dok će u ponedjeljak biti poznad laureaz za ekonomske nauke.
Novčani iznos nagrade ove godine iznosi 12 miliona švedskih kruna (oko 1,2 miliona dolara), bez obzira na to da li se dodjeljuje pojedincu, maloj grupi laureata ili organizaciji.
(Telegraf/MONDO)