Nekada su proizvođači ovog stakla dobijali plemićke titule, a njegova slava ni nakon nekoliko vijekova nije izblijedila.
Ovo je proizvod sa jednom najdužih i najkontinuiranijih tradicija izrade stakla u Evropi. Njegova istorija nije samo priča o ljepoti i dekoraciji, već i o tehnologiji, trgovini i kulturnom identitetu cielog jednog regiona poznatog kao Bohemija.
Počeci koji sežu u srednji vijek i revolucija
Tradicija izrade stakla na području današnje Češke Republike seže u 13. vijek, kada su se u šumovitim oblastima Bohemije pojavile prve staklarske radionice. Guste šume ovog regiona obezbjeđivale su potrebno drvo za peći i potaš (kalijum-karbonat), ključni sastojak za proizvodnju stakla tog vremena.
Za razliku od venecijanskog staklara sa ostrva Murano, koji su koristili sodu, bohemijsko staklo je razvilo kalijumsku formulu. Rezultat je bio veća čvrstoća i veća otpornost, što je bogodovalo razvijanju sječenja i brušenja. Bohemijski staklari su zato bili veoma cijenjeni, a neki od njih su čak dobijali titule vitezova i aristokrata, dok su njihove proizvode mogli da priušte samo najbogatiji pripadnici tadašnjeg društva.
Pravi preokret dogodio se krajem 17. vijeka, kada su češki majstori usavršili proizvodnju kristala u koje je dodavano olovo. Dodavanjem olovnog oksida, staklo je postajalo providnije i teže, ali je dobio i neočekivano svojstvo: sposobnost prelamanja stakla na spektakularan način.
Ovaj tehnološki napredak omogućio je razvoj tehnika graviranja sa geometrijskim i floralnim motivima, scenama iz mitologije, po čemu će češki kristal postati prepoznatljiv širom Evrope. Ubrzo je Bohemija postala ozbiljan konkurent Veneciji, a njeni proizvodi krasili su dvorove Habzburške monarhije, Francuske i Rusije.
Industrijalizacija i globalna trgovina, komunizam
Tokom 19. vijeka, industrijska revolucija donela je mehanizaciju, a to je doprinijelo masovnoj proizvodnji. Češki kristal se tada širi van aristokratskih krugova i postaje dostupan višoj građanskoj klasi.
U tom periodu nastaju veliki staklarski centri poput Jabloneca na Nisi, specijalizovanog za bižuteriju i dekorativne predmete, dok je ručna izrada i dalje strogo čuvana tajna. Ovo je dovelo do toga da češki proizvođači i u modernim vremenima uspješno balansiraju između industrijske efikasnosti i zanatske tradicije.
Dva svjetska rata i političke promene 20. vijeka transformisale su staklarsku industriju. Nacionalizacija nakon Drugog svjetskog rata promijenila je strukturu proizvodnje, ali nije ugušila znanje. Tehnike brušenja, graviranja i ručnog duvanja prenosile su se unutar škola i manufaktura, često pod okriljem države.
Uprkos izolaciji tokom Hladnog rata, češki kristal je zadržao međunarodni ugled i bio jedan od važnih izvoznih proizvoda Čehoslovačke.
Danas češki kristal kombinuje viševekovno zanatsko znanje sa savremenim dizajnom. Pored klasičnih lustera i čaša, nastaju minimalistički i komadi namijenjeni modernim enterijerima. Ručna obrada, naročito rezanje i graviranje, i dalje se smatra onom što češki kristal razlikuje od bilo kog drugog.
(EUpravo zato/ Vijaes)