Pravo glasa danas se smatra jednim od osnovnih demokratskih prava. Međutim, za većinu Evropljanki ono nije bilo zagarantovano sve do 20. vijeka.
Dok je Finska ženama omogućila glasanje još 1906. godine, pojedine evropske države čekale su više od sedam decenija da učine isto. Iza tih datuma kriju se političke borbe, uporne aktivistkinje i priče koje su mijenjale evropsku demokratiju.
Finska otvorila vrata Evropi
Prva evropska država koja je ženama priznala puno biračko pravo bila je Finska 1906. godine. Osim što su mogle glasati, Finkinje su odmah dobile i pravo da budu birane u parlament, a već na prvim izborima 1907. godine izabrano je 19 zastupnica – više nego bilo gdje u svijetu u to vrijeme.
Do početka Prvog svjetskog rata samo su četiri evropske države priznale ženama pravo glasa – Finska, Norveška, Danska i Island. Većina ostalih učinila je to tek nakon rata, kada su velike društvene promjene otvorile prostor za reforme.
Rat je promijenio i društvo
Tokom Prvog svjetskog rata žene su preuzele brojne poslove koje su dotad uglavnom obavljali muškarci. Kada je rat završio, bilo je sve teže opravdati zašto mogu voditi fabrike, liječiti ranjenike ili raditi u državnim službama, ali ne mogu glasati.
Zbog toga između 1918. i 1921. godine pravo glasa ženama uvode Austrija, Njemačka, Poljska, Estonija, Latvija, Litvanija, Luksemburg, Nizozemska, Švedska i tadašnja Čehoslovačka.
Ipak, Evropa nije napredovala istim tempom. Francuska je ženama pravo glasa dala 1944. godine, Italija 1945, Belgija 1948, Grčka 1952, Švajcarska tek 1971, Portugal 1976, dok je posljednja evropska država koja je to učinila bio Lihtenštajn 1984. godine.
Jugoslovenke ispred dijela Zapadne Evrope
Kada se govori o istoriji ženskog biračkog prava, Jugoslavija se rijetko spominje, iako je bila među evropskim državama koje su to pitanje riješile relativno rano.
Žene u tadašnjoj Jugoslaviji pravo glasa dobile su 1945. godine, neposredno nakon završetka Drugog svjetskog rata. Time su žene u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Srbiji, Sloveniji, Crnoj Gori i Makedoniji stekle jednako biračko pravo kao muškarci.
To znači da su Jugoslovenke pravo glasa dobile prije Belgijanki, Grkinja, Švajcarki, Portugalki i Lihtenštajnki.
Za razliku od Velike Britanije ili Francuske, gdje je borba za biračko pravo trajala decenijama kroz pokret sufražetkinja, u Jugoslaviji je ono uvedeno kao dio velikih poslijeratnih političkih reformi.
Veliku ulogu u političkoj emancipaciji žena imao je Antifašistički front žena (AFŽ), organizacija osnovana 1942. godine, koja se zalagala za obrazovanje, zapošljavanje i ravnopravno učešće žena u javnom životu.
Nisu sve žene pravo glasa dobile u isto vrijeme
Datum koji se navodi u istorijskim pregledima često nije značio da su sve žene od tog trenutka bile ravnopravne.
U Velikoj Britaniji su 1918. godine pravo glasa imale samo žene starije od 30 godina koje su ispunjavale određene imovinske uslove. Potpuna jednakost s muškarcima uslijedila je tek deset godina kasnije.
Slična ograničenja postojala su i u drugim evropskim državama, gdje su pravo glasa prvo dobijale žene određene starosne dobi ili one koje su posjedovale imovinu.
Žene koje su promijenile istoriju
Iza svakog datuma kriju se žene koje su godinama mijenjale društvo.
Među njima je svakako Emmeline Pankhurst, osnivačica britanskog pokreta sufražetkinja. Njene pristalice organizovale su proteste, štrajkove glađu i javne akcije zbog kojih su često završavale u zatvoru.
Jedna od njih, Emily Wilding Davison, poginula je 1913. godine nakon što je istrčala pred konja kralja Džordža V tokom čuvene trke Epsom Derby. Njena smrt postala je jedan od simbola borbe za biračko pravo žena.
Veliku ulogu u Španiji imala je pravnica i poslanica Clara Campoamor, koja je 1931. godine uspjela uvjeriti parlament da ženama prizna pravo glasa.
U Švajcarskoj je među najupornijim aktivistkinjama bila novinarka Émilie Gourd, koja je decenijama vodila kampanju za političku jednakost. Nažalost, nije dočekala pobjedu – umrla je 1946. godine, 25 godina prije nego što su Švajcarke konačno dobile pravo glasa.
Švajcarski paradoks
Kada se govori o pravu glasa žena u Evropi, gotovo uvijek se spominje Švajcarska.
Ne zato što nije bila demokratska, nego upravo suprotno.
Da bi žene dobile pravo glasa, bilo je potrebno promijeniti ustav, a o tome se odlučivalo na referendumu. Problem je bio u tome što su na referendumima mogli glasati samo muškarci.
Prvi pokušaj 1959. godine završio je neuspjehom.
Tek 1971. godine većina muškaraca glasala je za proširenje biračkog prava na žene. Ni tada priča nije bila završena. Posljednji kanton, Apencel Ineroden, ženama je omogućio glasanje tek nakon odluke Saveznog suda 1990. godine.
Put koji je trajao gotovo osam decenija
Danas se pravo glasa podrazumijeva, ali iza njega stoje decenije uporne borbe žena koje su pisale peticije, organizovale proteste, držale govore i mijenjale zakone.
Od Finske, koja je 1906. godine otvorila vrata političkoj ravnopravnosti žena u Evropi, do Lihtenštajna, koji je to učinio tek 1984, prošlo je gotovo osam decenija.
Dok su Švajcarke 1971. godine prvi put izlazile na savezne izbore, žene u tadašnjoj Jugoslaviji već su četvrt vijeka glasale, birale i bile birane u parlamentima.