Pad broja učenika u osnovnim i srednjim školama u Republici Srpskoj je dugoročni trend.
Najnoviji zvanični podaci Republičkog zavoda za statistiku pokazuju da se ukupan broj osnovaca kontinuirano smanjuje, što je direktna posljedica niskog nataliteta, iseljavanja stanovništva i starenja populacije. Iako se ovaj trend osjeća širom RS, razlike među opštinama i gradovima postaju sve izraženije.
Banjaluka, kao najveći urbani centar, i dalje okuplja najveći broj učenika i bilježi relativno stabilnije upise u prvi razred u odnosu na ostatak RS. Razlog tome nije povećan natalitet, već unutrašnje migracije – preseljenje porodica iz manjih sredina u administrativni, obrazovni i ekonomski centar. Na taj način Banjaluka djelimično amortizuje demografski pad koji pogađa gotovo sve druge lokalne zajednice.
S druge strane, gradovi poput Prijedora i Doboja, iako i dalje među većima po broju učenika, bilježe postepeno smanjenje broja đaka. U ovim sredinama broj prvačića iz godine u godinu opada, a pojedine područne škole ostaju sa svega nekoliko učenika po razredu.
U manjim opštinama, poput Prnjavora i Dervente, trend je još izraženiji – kombinacija odlaska mladih porodica i slabog prirodnog priraštaja dovodi do gašenja odjeljenja, pa čak i cijelih područnih škola.
Trebinje se u tom kontekstu izdvaja kao rijedak primjer sredine sa relativno stabilnim brojem stanovnika posljednjih godina, što se reflektuje i na blaži pad broja učenika u odnosu na ostatak RS. Ipak, ni ovdje nema stvarnog rasta, već prije stagnacije u okviru opšteg negativnog trenda.
Ovakvi mikro-trendovi su tipični za RS: dok centralne škole u gradovima imaju stabilnije, pa čak i nešto veće brojeve prvaka, područne škole u ruralnim dijelovima ostaju s malim brojem đaka - ponekad jedva desetak, što otežava održavanje redovne nastave i opravdava racionalizaciju odjeljenja.
Slični obrasci vide se i u drugim dijelovima Republike Srpske. U većim opštinama poput Banjaluke i Doboja broj đaka je i dalje veći nego u manjem Trebinju, ali trend opadanja prisutan je i tamo - sve zbog kombinacije niskog nataliteta i odlaska porodica u potrazi za zaposlenjem ili boljim životnim uslovima.
Pad broja đaka nije samo brojka u statističkim tablicama. To je signal da su neke zajednice sve starije, da se lokalne škole suočavaju s praznim učionicama, a da nastava često mora biti organizovana u kombinovanim odjeljenjima kako bi se opravdala dostupnost usluga. Za ruralne škole to znači manje učenika i manje nastavnih resursa, dok centralne škole pod pritiskom rastu u relativnom udjelu đaka.
Najmračnija predviđanja kažu da će prazne klupe biti sve brojnije, odjeljenja sve manja i sve teže održiv obrazovni sistem koji, dugoročno gledano, utiče na ekonomsku i društvenu stabilnost.
Prema podacima Zavoda za statistiku RS, ukupan broj osnovaca danas je za više od deset hiljada manji nego prije deset godina, a u odnosu na period prije dvije decenije razlika je još drastičnija. Taj pad ne predstavlja samo obrazovni problem, već i šire društveno i ekonomsko pitanje – jer broj učenika direktno ukazuje na buduću radnu snagu, održivost lokalnih zajednica i potrebu za javnim uslugama.
Ako se postojeći trendovi nastave, RS će se u narednim godinama suočiti sa sve većim brojem polupraznih škola, viškom nastavnog kadra i dodatnim pritiskom na budžete lokalnih zajednica.
Demografske mjere koje se povremeno najavljuju za sada nisu dale vidljive rezultate. Pad broja đaka tako ostaje najkonkretniji i najtiši pokazatelj duboke demografske krize u kojoj se Republika Srpska nalazi.
Isto je i u ostatku zemlje. U cijeloj Bosni i Hercegovini takođe se bilježi pad broja đaka, što odražava širu demografsku krizu. Prema podacima Agencije za statistiku BiH, u školskoj 2023/2024. godini u 1.714 osnovnih škola bilo je upisano 256.385 učenika, što je manje za oko 3.952 učenika ili 1,5% u odnosu na prethodnu godinu.
Broj prvačića takođe je pao — u prvi razred je upisano 27.899 učenika, što je za 1,3 % manje nego godinu ranije. Dugoročno, tokom posljednjih deset godina BiH je izgubila desetine hiljada osnovaca, a i srednjoškolsko obrazovanje bilježi značajan pad broja učenika, ukazujući na prošireni demografski problem širom zemlje.