Rupa duboka 300 metara nastala decenijskim iskopavanjem uglja u Španiji pretvorena je u prelijepo jezero As Pontes, kada su inženjeri u nju ulili preko 500 milijardi litara vode i stvorili pravu turističku oazu.
Zamislite najveću rupu koju ste ikada vidjeli. Sada učinite da bude skoro jednako duboka kao što je Ajfelov toranj visok i da se prostire na površini veličine oko 1.600 terena za američki fudbal. Ovo je rupa koja je ostala u sjeverozapadnoj Španiji nakon skoro 60 godina iskopa uglja.
Zatim su 2008. godine inženjeri uradili nešto što gotovo niko nije očekivao: napunili su je vodom. Prema inženjerskoj studiji iz 2023. godine, "Environmental recovery of As Pontes mine pit lake", objavljenoj u časopisu Boletín Geologiko i Minero, u kopu se nalazilo oko 547 milijardi litara vode. Nešto više od četiri godine nakon toga, Španija je dobila novo jezero, koje je postalo jedno od najvećih vještačkih jezera u ovoj zemlji.
Rudnik uglja koji je 60 godina gutao pejzaž
Priča počinje 1940-ih godina, kada je državna kompanija počela sa eksploatacijom lignita, vrste mrkog uglja, na području oko As Pontesa u Galiciji. Do 1972. godine rudnik i elektrana koja se nalazila pored njega bili su u vlasništvu Endesa, jednog od vodećih dobavljača električne energije u Španiji.
Industrijski zapisi opisuju tu elektranu kao najveću elektranu na ugalj u Španiji u to vreme. Za nešto više od 60 godina, radnici su iz zemlje iskopali oko 260 miliona tona lignita, stvorivši rupu duboku više od 300 metara.
Zašto lignit ostavlja toliki haos iza sebe
Lignit se često naziva "mrki ugalj" jer je to najmlađi oblik uglja sa najmanjom energijskom gustinom, nastao pod manjim uticajem toplote i pritiska tokom kraćeg geološkog vremenskog perioda u poređenju sa tvrđim ugljem poput antracita ili bitumenskog uglja.
Ta niža energijska gustina znači da elektrane moraju da sagore znatno više lignita da bi proizvele istu količinu električne energije, što je dio razloga zašto rudarenje lignita obično uključuje pomeranje ogromnih količina zemlje u odnosu na količinu goriva koja se zaista izvadi.
Naslage lignita se takođe često nalaze bliže površini, zbog čega se obično eksploatišu putem velikih površinskih kopova, a ne putem podzemnih jama, što je metoda koja je korišćena i u As Pontesu.
Ta kombinacija plitke naslage i velika potrebna količina goriva glavni je razlog zašto rudarenje lignita obično iza sebe ostavlja masivne površinske kopove kakvi se viđaju ne samo u Španiji, već i širom sličnih ugljonosnih područja u Njemačkoj, Poljskoj i na zapadu Sjedinjenih Američkih Država.
Godine 2007, zbog strožih propisa o zagađenju vazduha koje je donela Evropska unija, rudnik je trajno zatvoren. Iako zatvoreni rudnici često ostavljaju trajnu štetu, slučaj As Pontesa bio je drugačiji. Izvještaj kompanije Endesa o projektu detaljno opisuje kako je zatvaranje tretirano kao početak procesa rehabilitacije, a ne kao kraj priče.
Punjenje jezera trajalo četiri godine
Punjenje ovakve rupe daleko je komplikovanije od jednostavnog odvrtanja slavine. Inženjeri su morali da shvate odakle će voda doći, kolikom brzinom može bezbjedno da raste i šta će se desiti sa njenim hemijskim sastavom kada se nataloži.
To je upravo ono što je istraživački tim iza rada u Boletín Geologiko i Minero pokušao da analizira. Studija inženjera Fransiska Rivasa, Havijera Sampera i Luisa Montenegra sa Univerziteta A Korunja prati proces punjenja od početka do kraja.
Punjenje je završeno 18. aprila 2012. godine, nešto više od četiri godine nakon što je počelo. Ukupna zapremina ispumpane vode iznosila je oko 547 milijardi litara.
Zašto voda formira dva različita sloja
Prema istoj studiji, jezero je formiralo dva odvojena sloja podijeljena linijom koju naučnici nazivaju hemoklina, nevidljiva barijera u vodi. Prvi sloj je samo blago kiselog sastava i bogat kiseonikom, slično slatkovodnom jezeru. Drugi sloj, stotinama metara dublje, gotovo da nema kiseonika i znatno je kiseliji, sa mnogo nižim pH nivoom od sloja iznad njega.
Rezultat je jedno jezero sa dva različita sloja naslagana jedan na drugi. Autori studije navode da je to zato što je voda dolazila iz više od jednog izvora, pa su male razlike u temperaturi i mineralnom sastavu sprečile miješanje slojeva.
Od površinskog kopa do mjesta za kupanje
Danas jezero pokriva površinu od 865 hektara. Posjeduje pješčanu plažu i prirodne staze, a dobilo je i sertifikat "Plava zastava" - eko-oznaku koja nadgleda kvalitet vode, bezbjednost i druge faktore. Prema veb-sajtu kompanije Endesa, četiri različita staništa poput livada, šikara, šuma i močvara su se formirala duž obale, a jeleni sada lutaju padinama koje su nekada bile otpadne stijene.
Ljudi sada voze kajake i kanuje u vodama koje su se nekada nalazile 300 metara ispod rudarskih mašina. Kompanija navodi da je turizam postao važan izvor prihoda za grad koji je nekada uveliko zavisio od radnih mjesta u rudniku.
Zašto je ovo važno i van granica Španije
As Pontes nije usamljen slučaj. Stari površinski kopovi ostavili su slične rupe širom svijeta, od polja lignita u Lužici u Njemačkoj do starih rudnika uglja i mineralnih jama u Australiji, Nevadi, Montani i Zapadnoj Virdžiniji, piše Tajms of Indija. Nisu sva ova mjesta sanirana na pravi način kao As Pontes, pa su neka od njih i danas toksična ili kisela.
Naučna istraživanja o jezerima nastalim u kopovima pomogla su da se bolje razumije kako se takvim lokacijama može bezbjedno upravljati. Kako se sve više rudnika uglja i termoelektrana zatvara širom svijeta, As Pontes nudi praktičan primjer kako pažljiva hemija, strpljenje i planiranje mogu pretvoriti bivši rudnik u mjesto koje ljudi žele da posjete vikendom.