Nauru, nekada bogato koralno ostrvo, danas se suočava s posljedicama iscrpljivanja fosfata.
Nauru je koralno ostrvo u Tihom okeanu, površine 21 kvadratni kilometar. Sedamdesetih godina bio je među najbogatijim zemljama na svijetu po BDP-u po stanovniku. Danas je oko 80 odsto ostrva neupotrebljivo.
Nauru je koralno ostrvo u jugozapadnom dijelu Tihog okeana, oko 40 kilometara južno od ekvatora. Treća je najmanja država na svijetu, poslije Vatikana i Monaka, a najbliži susjed udaljen je oko 300 kilometara.
Danas na ostrvu živi oko 10.000 ljudi.
Odakle bogatstvo
Milionima godina Nauru je bio usputna stanica za ptice selice.
Pošto na ostrvu nije bilo kopnenih sisara koji bi ih ugrožavali, ptice su se tu zadržavale, a njihov izmet se vremenom taložio.
Od tih naslaga nastao je fosfat, sirovina neophodna za proizvodnju vještačkog đubriva.
Australijski istraživač Albert Elis otkrio je nalazišta 1906. godine, a eksploatacija je počela gotovo odmah, najprije pod njemačkom, a zatim pod australijskom upravom.
Godine izobilja, pa kraj
Do sticanja nezavisnosti 1968. godine sa ostrva je već bilo izvjezeno više od 35 miliona tona fosfata, uglavnom pod stranom upravom.
Tek tada su stanovnici Naurua preuzeli kontrolu nad preostalim zalihama, dok su cijene fosfata nastavile da rastu. Do 1975. godine bruto domaći proizvod po stanovniku dostigao je oko 50.000 dolara, što je zemlju svrstalo u sam svjetski vrh.
Ukinut je porez na dohodak, uvedeni su besplatno stanovanje, zdravstvena zaštita i školovanje. Većina stanovnika primala je naknade od rudarenja i nije morala da radi, pa su ribarski čamci ostavljeni da propadaju, a bašte i plantaže palmi zapuštene.
Osnovan je fond koji je trebalo da ulaže novac za vrijeme kada zalihe fosfata budu iscrpljene. Umjesto toga, sredstva su trošena na sportske automobile, čarter letove i, između ostalih promašenih investicija, na mjuzikl u londonskom Vest Endu koji je doživio neuspjeh.
Početkom dvehiljaditih zalihe fosfata bile su praktično iscrpljene, a država se našla pred bankrotom. Iza rudarenja ostao je pejzaž ogoljenih krečnjačkih stena bez sloja zemljišta, pa se danas oko 80 odsto ostrva ne može koristiti gotovo ni za kakvu namjenu.
Posljedica koju niko nije predvidio
Gubitak obradivog zemljišta imao je posljedice koje se ne vide u finansijskim izvještajima.
Pošto hrana više nije mogla da se proizvodi na ostrvu, počela je da se uvozi, uglavnom u obliku prerađenih namirnica.
Nauru danas ima jednu od najviših stopa gojaznosti i dijabetesa tipa 2 na svijetu.
Država pokušava da opstane prodajom državljanstva, prihodima od smještaja tražilaca azila koje šalje Australija i planovima za eksploataciju rudnih bogatstava na morskom dnu.
Izvoz fosfata obnovljen je 2005. godine, ali se procjenjuje da će preostale zalihe trajati još oko trideset godina.
Priča o Nauruu danas se u ekonomiji često navodi kao školski primer takozvanog prokletstva resursa – situacije u kojoj zemlja bogata jednom sirovinom na kraju prođe gore nego da taj prirodni resurs nikada nije ni posjedovala.
(N1/MONDO)
