Naučnici su iznijeli geološke dokaze da Zelandija predstavlja zaseban kontinent površine oko 4,9 miliona kvadratnih kilometara, čijih je 94 odsto skriveno ispod Tihog okeana.
Kada se pomene riječ "kontinent", većina ljudi pomisli na ogromne kopnene mase poput Evrope, Azije ili Australije. Međutim, postoji još jedan kontinent koji se gotovo u potpunosti nalazi ispod površine okeana i zbog toga je decenijama ostao van zvaničnih geografskih karata.
Riječ je o Zelandiji, kopnenoj masi površine oko pet miliona kvadratnih kilometara, što je približno dvije trećine Australije. Čak 94 odsto njene teritorije nalazi se pod vodom, dok iznad nivoa mora izviruju samo Novi Zeland i Nova Kaledonija. Tek 2017. godine naučna zajednica zvanično ju je priznala kao osmi kontinent.
Zašto je Zelandija kontinent?
U svakodnevnom govoru kontinent se najčešće opisuje kao velika kopnena površina, ali geolozi koriste sasvim drugačije kriterijume.
Da bi neka oblast bila proglašena kontinentom, mora da bude izdignuta u odnosu na okolno okeansko dno, da posjeduje raznovrsne stene karakteristične za kontinentalnu koru, da joj je kora znatno deblja od okeanske i da predstavlja jasno izdvojenu geološku celinu.
Zelandija ispunjava sve ove uslove. Jedini razlog zbog kog je toliko dugo ostala neprimijećena jeste činjenica da se gotovo cela nalazi ispod površine okeana.
Skrivena na dubini od dva kilometra
Veći dio Zelandije leži na dubini između jednog i dva kilometra. To je dovoljno duboko da ostane skrivena od pogleda, ali ipak znatno pliće od tipičnog okeanskog dna.
Zbog toga se dugo vjerovalo da su Novi Zeland i Nova Kaledonija tek usamljena ostrva usred Tihog okeana. Tek kasnija istraživanja pokazala su da se ispod njih ne nalazi niz podvodnih uzvišenja, već jedinstvena kontinentalna kora koja povezuje čitavu oblast.
Dvadeset godina istraživanja donijelo je odgovor
Do potvrde da Zelandija zaista predstavlja kontinent naučnici nisu došli preko noći.
Geolog Nik Mortimer i njegov tim iz novozelandskog instituta GNS Science skoro dve decenije prikupljali su uzorke sa morskog dna. Cilj je bio da utvrde da li se ispod okeana nalaze stijene koje nastaju na kontinentima ili one karakteristične za okeansku koru.
Rezultati su bili nedvosmisleni.
Izvučeni su uzorci peščara, muljnih stijena, krečnjaka i granita - tipičnih stijena kontinentalne kore. Pojedini uzorci bili su stari više od 130 miliona godina, što je dodatno potvrdilo da je riječ o drevnom kopnenom masivu.
Prvi kontinent potpuno geološki mapiran
Isti istraživački tim napravio je još jedan veliki iskorak 2023. godine.
Nakon završetka višegodišnjih istraživanja izrađena je kompletna geološka karta Zelandije, uključujući njen sjeverni dio, koji je ranije bio najslabije proučen.
Na taj način Zelandija je postala prvi kontinent na svijetu koji je u potpunosti geološki mapiran, od jednog do drugog kraja. Kod ostalih kontinenata tako detaljna i potpuna geološka karta još nije izrađena.
Tokom mapiranja otkriven je i ogroman pojas drevne vulkanske aktivnosti koji zauzima oko 250.000 kvadratnih kilometara, površinu približno jednaku Novom Zelandu. Naučnici su identifikovali i granitni pojas dug oko 4.000 kilometara, koji prolazi kroz samo jezgro kontinenta.
Kako je završio pod morem?
Zelandija je nekada bila deo drevnog superkontinenta Gondvane, zajedno sa Australijom i Antarktikom.
Prije oko 80 miliona godina počela je da se odvaja, ali se njena kontinentalna kora tokom tog procesa znatno više istanjila nego kod susjednih kopnenih masa. Kako je postajala sve tanja, izgubila je deo svoje "plovnosti" i postepeno tonula.
Danas je debljina njene kore između 10 i 30 kilometara, dok kontinentalna kora na većini drugih kontinenata dostiže oko 40 kilometara.
Najviša tačka Zelandije je Aoraki, poznatiji kao Maunt Kuk, na Novom Zelandu. Iako danas predstavlja najviši vrh te zemlje, on je zapravo vrh ogromnog planinskog lanca čiji se najveći dio nalazi ispod površine okeana.
Zelandija je pokazala da čak i u savremenoj nauci postoje otkrića koja mogu iznenaditi čitav sviijet. Kontinent veličine pet miliona kvadratnih kilometara decenijama je bio skriven pred očima istraživača, podsjećajući da Zemlja i dalje krije brojne tajne koje tek čekaju da budu otkrivene.
(Nova.rs/Mondo)
