Evropa sve teže obnavlja svoje stanovništvo, jer se u gotovo svim državama rađa manje djece nego što je potrebno da bi broj ljudi ostao stabilan.
Mapa nataliteta koja se dijeli na društvenim mrežama privlači pažnju dramatičnim bojama, ali iza nje stoje podaci koji pokazuju da problem zaista postoji. Prosječan broj djece po ženi u EU već dugo je ispod granice potrebne za prostu reprodukciju, a broj rođenih beba nastavlja da opada. Istovremeno, roditeljstvo se odlaže, pa evropska društva ubrzano stare.
Međutim, kada se brojevi provjere u relevantnim evropskim bazama, poruka ostaje ista čak i kada se pojedinačne vrijednosti koriguju - Evropa gotovo u cjelini rađa premalo djece da bi bez migracija mogla da održi broj stanovnika. Granica proste reprodukcije stanovništva u razvijenim društvima najčešće se postavlja oko 2,1 djeteta po ženi, a Evropska unija je daleko ispod tog nivoa već decenijama.
U 2024. ukupna stopa fertiliteta u EU pala je na 1,34, dok je godinu ranije iznosila 1,38. Još alarmantnije zvuči podatak da je u 2023. u EU rođeno 3,67 miliona beba, što je bio najveći godišnji pad broja rođenih još od 1961. godine, navodi se u podacima "Eurostata", prenosi "Nova".
Ako se Evropa pogleda kao cjelina, sjever, zapad, jug i istok više ne izgledaju kao odvojene demografske priče, već kao varijacije istog problema. Rađa se manje djece, roditeljstvo se odlaže, a društva stare brže nego što uspijevaju da obnove generacije. Eurostat bilježi da žene u EU prvo dijete dobijaju sve kasnije, pa je prosječna starost pri rođenju prvog djeteta porasla sa 28,8 godina u 2013. na 29,8 godina u 2023. godini. To nije samo statistički detalj, već jedan od ključnih pokazatelja duboke promjene životnog obrasca u Evropi.
Na mapi se vidi da nijedna velika evropska zona više nije zaista demografski sigurna. I kada se uzmu zvanični podaci za EU, vrh liste više ne izgleda naročito visoko. U 2024. najvišu stopu fertiliteta u Uniji imala je Bugarska sa 1,72 djeteta po ženi, slijedile su Francuska sa 1,61 i Slovenija sa 1,52.
Na dnu su bile Malta sa 1,01, Španija sa 1,10 i Litvanija sa 1,11. Drugim riječima, čak i zemlje koje su među najboljima u EU ostaju osjetno ispod nivoa potrebnog za prostu obnovu stanovništva. To je suština priče koju mapa prenosi prilično tačno, iako pojedini brojevi na njoj nisu uvijek potpuno usklađeni sa najnovijim zvaničnim objavama.
Najveći gubitnici ovog procesa su zemlje koje su istovremeno pogođene niskim natalitetom, odlaskom stanovništva i ubrzanim starenjem. Tu se posebno izdvajaju dijelovi istočne i južne Evrope. Eurostat za 2024. pokazuje da su Malta, Španija i Litvanija na samom dnu EU, dok širi evropski skupovi podataka i procjena ukazuju da je situacija izuzetno teška i u državama van Unije koje prolaze kroz rat, duboku ekonomsku nesigurnost ili dugotrajnu emigraciju, kao što je slučaj sa Ukrajinomkoja ima rezultat 0,85.
Upravo zato su najdramatičnije nijanse na mapama najčešće koncentrisane na istoku kontinenta. Evropska komisija u svojim demografskim analizama takođe upozorava da je nizak fertilitet jedan od ključnih dugoročnih pokretača smanjenja i starenja stanovništva, a da bi bez migracija pad broja stanovnika u EU počeo i ranije.
Razlozi za pad nataliteta
Razlozi za pad nataliteta nisu jednostavni i ne mogu se svesti na jednu političku odluku, ekonomsku krizu ili promjenu vrijednosti. Analiza Evropske komisije o niskom fertilitetu u EU navodi nekoliko glavnih pokretača:
- produženo obrazovanje,
- kasnije osamostaljivanje,
- neizvjesnije tržište rada,
- rodnu neravnopravnost u raspodjeli brige o djeci i kući,
- promjene porodičnih obrazaca i odlaganje roditeljstva.
OECD dodatno ističe pritisak troškova stanovanja, dostupnost vrtića, dizajn roditeljskih odsustava i širu finansijsku sigurnost domaćinstava. Zbog toga je pogrešno posmatrati natalitet samo kao pitanje lične želje. U velikom dijelu Evrope problem više nije samo koliko ljudi želi djecu, već koliko njih vjeruje da sebi to može da priušti u trenutku kada biološki još mogu bez većih teškoća da postanu roditelji, piše "Popularion Europe".
Zbog svega toga, pad nataliteta više nije samo tema za demografe, već pitanje koje zadire u ekonomiju, tržište rada, penzioni sistem, zdravstvenu zaštitu i regionalni razvoj. Manje rođenih danas znači manje radno sposobnih za dvije ili tri decenije, ali i veći pritisak na škole, male gradove i ruralne krajeve već sada.
U mnogim dijelovima Evrope to više nije budući scenario, već realnost koja je počela. Broj stanovnika se još ponegdje održava zahvaljujući migracijama, ali prirodna obnova generacija slabi gotovo svuda.
(Nova/MONDO)
