Istorijske poruke i dokumenti skriveni iza nerazumljivih šifara mogu se pronaći u bibliotekama i arhivama širom svijeta. Sada vještačka inteligencija pomaže istoričarima da otključaju te misteriozne tekstove.
Istorijske poruke i dokumenti skriveni iza nerazumljivih šifara nalaze se u bibliotekama i arhivama širom svijeta. Sada vještačka inteligencija pomaže naučnicima da otključaju te misteriozne tekstove i otkriju tajne koje su vjekovima bile skrivene.
Tajanstvena knjiga iz Vatikana
Duboko u arhivi Vatikanske biblioteke više od 400 godina stajala je nepročitana rukom pisana knjiga ispunjena čudnim simbolima. Prema nekoliko rečenica izgrebanih na unutrašnjoj strani korica, njene šifrovane stranice navodno su skrivale tajne lijekove "za bolesti ljudskog tijela".
Takve metode liječenja u to vreme često su skrivane jer su mogle izazvati sumnju ili čak optužbe za vještičarenje.
Poznat kao Borgova šifra, ovaj rukopis od 408 stranica uglavnom je bio nerazumljiv. Napisan je pomoću 34 neobična simbola, uz nekoliko rimskih slova i naslovnu stranu na arapskom jeziku. Nije postojao poznat ključ koji bi mogao da otkrije značenje teksta.
Dodatni problem predstavljalo je oštećenje pojedinih stranica usljed starosti.
AI razbio šifru staru 400 godina
Uz pomoć mašinskog učenja, oblika vještačke inteligencije, istraživači su uspjeli da razbiju šifru.
Otkrili su da tekst sadrži hiljade neobičnih recepata i tretmana, poput ispijanja više čaša kvalitetnog crnog vina ili fermentacije muškatnog oraščića u testu za liječenje dizenterije.
"To je kao detektivski posao u kojem nas svaki simbol, obrazac i djelimično rješenje približavaju nečijim tajnama i izgubljenom istorijskom svetu", kaže Beata Međeši, profesorka računarske lingvistike na Univerzitetu u Stokholmu.
I pored pomoći AI-ja, proces je bio spor i zahtijevao je mnogo rada.
Milioni tajni još čekaju da budu otkrivene
Međeši i njene kolege sada pokušavaju da uz pomoć vještačke inteligencije razbiju i druge istorijske šifre.
Prema procjenama, oko jedan odsto materijala u arhivama i bibliotekama širom svijeta potpuno je ili djelimično šifrovano. Neke od najstarijih poznatih šifara potiču još iz antičke Grčke i Rima.
U tim dokumentima kriju se diplomatske informacije, rituali tajnih društava, medicinska znanja, ljubavne afere i svakodnevne tajne ljudi iz prošlosti.
U pojedinim slučajevima, dešifrovanje može potpuno promijeniti ono što znamo o poznatim ličnostima ili čitavim istorijskim periodima.
Tajna pisma škotske kraljice
Jedan od primjera su kodirana pisma Marije Stjuart, škotske kraljice, pronađena tokom njenog dugog zatočeništva u Engleskoj.
Ta pisma otkrila su njenu umiješanost u zavjere za povratak na presto, kao i napet odnos sa sinom Džejmsom VI od Škotske, budućim engleskim kraljem Džejmsom I.
Kako funkcionišu stare šifre?
Neke istorijske šifre bile su relativno jednostavne. Borgova šifra, na primjer, koristila je sistem zamjene slova, gdje je svaki simbol predstavljao jedno slovo.
Međutim, druge šifre mnogo su komplikovanije.
Ponekad nije poznato čak ni na kom jeziku je originalni tekst napisan. U neke dokumente namjerno su ubacivani besmisleni simboli kako bi zbunili radoznale čitaoce, dok je u drugim slučajevima više različitih znakova predstavljalo isto slovo.
To znači da je potrebno mnogo vremena i pokušaja kako bi se dešifrovao čak i mali dio teksta.
Strah moćnog vladara
Kriptološkinji Sesil Pjero i njenim kolegama trebalo je šest mjeseci da razbiju šifru pisma starog 500 godina koje je napisao Karlo V, car Svetog rimskog carstva i kralj Španije.
Pismo je sadržalo čak 120 različitih simbola raspoređenih na tri stranice.
Nakon dešifrovanja otkriveno je da je jedan od najmoćnijih ljudi svog vremena bio opsjednut strahom od atentata i vjerovao da italijanski plaćenik planira njegovo ubistvo.
AI ubrzava posao istoričara
Prije nego što dešifrovanje uopšte počne, istraživači moraju ručno da prebace rukopis u digitalni oblik koji računari mogu da analiziraju.
Loš i blijed rukopis dodatno otežavaju posao. Ali AI sada ubrzava taj proces.
Profesorka Mišel Valdispil i njene kolege koristile su AI platformu Transkribus za transkripciju tajnog pisma iz 1637. godine, napisanog tokom Tridesetogodišnjeg rata.
Sistem je obučen na brojnim jezicima, pismima i stilovima rukopisa iz različitih vijekova.
Mašina i čovjek rade zajedno
Iako su bile potrebne određene ručne ispravke, alat je uspješno prepoznao veliki dio teksta.
"To je stalno vraćanje između mašine i čovjeka koji provjerava rezultate", kaže Valdispil. "Možda će jednog dana AI moći sve to potpuno samostalno."
Sljedeći korak: AI koji sam razbija šifre
Istraživači sada rade na sistemu koji bi mogao potpuno da preskoči fazu transkripcije i direktno dešifruje poruke analizirajući samo fotografije stranica.
Takav pristup već su testirali na Kopijale šifri, rukopisu koji opisuje rituale njemačkog tajnog društva iz 18. vijeka.
Sistem je uspješno dešifrovao delove teksta koje ranije nije vidio.
"Ovo otvara uzbudljive mogućnosti za rijetke i nestandardne sisteme pisanja", kaže Međeši.
Ljubavna pisma i drevne misterije
Istraživači trenutno prikupljaju ogromnu bazu istorijskih šifara kako bi dodatno obučili AI.
Među materijalima nalazi se i 400 misterioznih razglednica pisanih šiframa krajem 19. i početkom 20. vijeka. Do sada dešifrovani dijelovi pokazuju da su neke od njih zapravo ljubavna pisma na njemačkom jeziku.
Tim Beate Međeši napravio je i AI alat nalik četbotu koji kombinuje transkripciju i dešifrovanje u jednom procesu.
Kada su ga testirali na Borgovoj šifri, alat je uspio da prevede i dešifruje dio od 500 simbola za nešto više od 29 minuta.
Misterije koje još čekaju odgovor
Naučnici vjeruju da bi ovakvi alati mogli pomoći u rješavanju istorijskih misterija koje vijekovima zbunjuju istraživače.
Među njima su i čuveni disk iz Festosa sa Krita star 4.000 godina, čiji simboli još nisu protumačeni.
"Ono što me najviše uzbuđuje nije samo mogućnost rješavanja jedne istorijske zagonetke, već stvaranje metoda koje mogu pomoći istraživačima u mnogim drugim slučajevima", zaključuje Međeši.
(BBC/Mondo)
